Yönetişim Tokeni Nedir?
Kripto paralar merkeziyetsizliği teşvik etmeye devam ettikçe, yönetişim tokenleri sektörde önemli bir unsur hâline geldi. Blok zinciri oyunları, merkeziyetsiz borsalar (DEX’ler) veya merkeziyetsiz otonom organizasyonlar (DAO’lar) gibi merkeziyetsiz projeler, yönetişim tokenlerini benimseyen başlıca platformlardır. Tokenler sahiplerine, bu projelerin geleceğini şekillendirebilecek önemli kararlar veya öneriler için oy kullanma hakkı verir. Merkezî şirketlerin aksine, merkeziyetsiz projeler genellikle yönetişim tokenleri çıkararak hedeflerini kullanıcılarının isteğiyle uyumlu hâle getirir. Kullanıcılar bu tokenlere sahip olarak mevcut öneriler hakkında karar verebilir veya gelecekte karar verilecek öneriler sunabilirler.
Yönetişim Tokenlerinin Kökeni
İlk kripto para birimi Bitcoin, yalnızca eşler arası işlemleri kolaylaştırmaya yönelik bir fayda tokeni olarak işlev görür. Bununla birlikte, 2014 yılında ortaya çıkan Ethereum, merkeziyetsiz bir çağın başlangıcının da habercisiydi. Kullanıcılar, Ethereum tokenlerine sahip olarak Ethereum için iyileştirme önerileri sunabilecek paydaşlar hâline gelirler.
DAO
DAO, gerçek anlamda merkeziyetsiz bir yapı oluşturmaya yönelik ilk girişimdi. 30 Nisan 2016’da bir ICO aracılığıyla başlatılan Ethereum tabanlı DAO’nun, topluluk tarafından yönetilen bir risk sermayesi platformu olması amaçlanıyordu. Ne yazık ki bazı anonim hacker’lar orijinal koddaki hatalardan yararlandı. DAO’nun güvenlik ihlali, Ethereum blok zincirinin ilk çatallanmasına neden oldu ve büyük bir etki yarattı. Tokenleri paralel bir zincire bölerek 150 milyon dolarlık zararın etkisini azaltmak için bu çatallanma gerekliydi. Sonuç olarak, saldırganların ele geçirdikleri miktar 8,5 milyon dolarla sınırlı kaldı.
Maker DAO
Maker DAO’nun 2017 yılında piyasaya sürülen MKR tokeni, yönetişim tokenlerinin en başarılı örneklerinden biridir. Dünya çapında MKR sahipleri, popüler kripto destekli sabit coin DAI ile ilgili önemli konularda karar verebilirler. Sonuç olarak, DAI başarı kazandıkça ve daha fazla insan ilgi gösterip topluluğa katıldıkça MKR değer kazanmaktadır. Bu nedenle, oy hakkı MKR’nin en önemli token faydasıdır.
Yönetişim Tokenleri Nasıl Çalışır?
Çoğu proje, temel karar alma mekanizması olarak yönetişim tokenlerini dikkatlice tahsis eder ve parametrelerini özenle belirler. Temel düzeyde, satın alma veya tahsis yoluyla yönetişim tokenlerine sahip olmak, kullanıcılara eşdeğer sayıda oy hakkı verir. Proje geliştiricileri genellikle zincir üstü oylama parametrelerini tanımlar ve günceller, bu nedenle kararları manipüle edemezler.
Şirketlerin hissedarları gibi, yönetişim token sahipleri de protokolün başarısında pay ve menfaat sahibidir. Genellikle projeye zarar veren kötü kararlar riskinin de sorumluluğunu üstlenirler. Bu nedenle merkeziyetsiz projelerde yer alan çoğu katılımcı, öneri göndermeden önce genellikle önerilerini dikkatlice değerlendirir.
Merkeziyetsiz platformlarda oylama, blok zinciri üzerinde yapılır ve katılımcılar oylama sırasında evet veya hayır seçeneğini kullanabilirler. Bazı projelerde katılımcıların oy haklarını kullanmaları için ek kriterler de gerekir. Bu tür kriterlerin belirlenmesiyle, karar verme sürecinde yer almak için yüksek miktarda token satın alan balinaların damping ve manipülasyon yapması önlenmiş olur. Örneğin Optimism, oy kullanacakların, önerileri oylamak için önceki anlık görüntü esnasında sabit miktarda OP tutmalarını gerektirir.
Oylama yoluyla karara bağlanan konular, projenin yapısına göre farklılık gösterir. Örneğin MakerDAO gibi zincir üstü çalışan bir sabit coin protokolü, risk azaltma fırsatları ve istikrar konularında oylama yapabilir. Öte yandan, Uniswap gibi bir merkeziyetsiz borsa, likiditeyi artırmak için ücretleri ayarlamak konusuna odaklanabilir. Projelerin sıklıkla oyladığı bir diğer yaygın konu da büyüme ve sürdürülebilirlik için protokolün çeşitli alanlarına varlık tahsis edilmesidir.
Yönetişim Türleri
Yönetişim, zincir üstü veya zincir dışı olabilir. Zincir dışı yönetişimde, çekirdek ekip çoğunluğun aldığı kararı kodlara dönüştürür ve belirlenen süre veya süreç tamamlandıktan sonra tüm katılımcıların görebileceği şekilde güncelleme yapar. Zincir dışı öneriler kullanan merkeziyetsiz blok zincirleri genellikle sosyal kanallar aracılığıyla iletişim kuran merkeziyetsiz bir geliştirici ekibi tarafından yönetilir. Ethereum, genellikle EIP veya Ethereum İyileştirme Önerileri olarak adlandırılan zincir dışı önerilere en iyi örnektir. Ethereum Vakfı, herkesin bu önerileri sunabileceğini belirtse de proje konusunda temel bir anlayışa sahip olmayı şart koşmaktadır.
Kullanıcının kararlarının kodlara dönüştürülmesi otomatik bir süreç olduğu için zincir üstü yönetişim oldukça basittir. Karar parametreleri, oylama başlamadan önce zincir üstüne değiştirilemeyecek şekilde kodlanır. Oylamadan sonra ise otomatik olarak çoğunluk kararı ağda uygulanır. Bu projelerin geliştiricileri, oylamadan önce genellikle test ağında önceden ayarlanmış parametreleri test ederler.
Yönetişim Tokenleri ile Diğer Tokenler Arasındaki Farklar
Yönetişim tokenleri, sahiplerine oy hakkı verir. Token sahipleri proje kararları konusunda dikkatlidir ve genellikle projeye yürekten inanırlar. Çoğu merkeziyetsizlik protokolü yönetişim token sahiplerine ek avantajlar sunsa da yönetişim tokenleri tam anlamıyla fayda tokenleri değildir. Örneğin Curve Protocol, kullanıcıları, platformdaki faaliyetleri ve istikrarları karşılığında yönetişim tokeni CRV ile ödüllendirir. SUSHI, UNI ve diğerleri de benzer istikrar ve bağlılık kriterlerini kullanarak stake ödülleri sunmaktadır.
Yönetişim Tokenlerinin Avantajları
Yönetişim tokenleri, geliştiricilerin merkezî şirketlerin kapsayıcı bir versiyonlarının zincir üzerinde oluşturulmasına yardımcı olarak merkeziyetsizliği teşvik eder. Ayrıca DeFi protokolleri için görüşlerin çeşitliliğini, ilerlemeyi ve kapsayıcılığı teşvik ederler.
Yönetişim tokenlerinin çıkarılması ve tahsisi, DeFi tarihinin en güçlü topluluklarından bazılarını oluşturmuştur. Örneğin UNI, CRV ve MKR token sahiplerinin sayısı, platformların sunduğu yönetişim özellikleri sayesinde önemli ölçüde artmıştır.
Yönetişim Tokeninlerinin Dezavantajları
Yönetişim tokenleri ile ilişkili birkaç sorun da vardır. En önemli sorun kurumsal balinalardır. Varlıklı kişiler, büyük miktarda token satın alarak protokolün kararını kendi lehlerine çevirmeye çalışabilirler. Böyle bir etkiyi önlemek zor olsa da buna izin vermek merkeziyetsizlik ideallerine ters düşer.
Son sorun ise yönetişim tokenlerinin doğasından kaynaklanmaktadır. Yönetim kurulu ve CEO’larının kimliklerinin bilindiği şirketlerden farklı olarak, bazı DAO’lar anonim ekipler tarafından yönetilmektedir. Bu tür projeler başarısız olduğunda sorumlu tutulacak birilerini bulmak zordur.
Yönetişim Tokenlerinin Geleceği
Dünyanın dört bir yanında daha fazla insan dünyayı daha iyi bir yer hâline getirmeye odaklanmaya başladıkça, büyük şirketlerin DAO’lara dönüşmesi beklenebilir. DAO’lar için bir sonraki adım, uygulanabilir bir yasal çerçeve oluşturmak olacaktır. Bu makale yazılırken, yalnızca ABD’nin Wyoming eyaletinde, DAO’ların LLC (Sınırlı Sorumlu Şirketi) olarak tanınmasına yönelik yasal düzenlemeler bulunmaktadır.
Sanal gerçekliğin gerçek dünyada yaygınlaşması, yönetişim tokenlerine olan talebi de artıracaktır. Metaverse ve içindeki şehirler fikri benimsendikçe bu tokenler, şehirler ve ülkelerin yönetiminde kullanılabilir. Birçok kişi, fiziksel dünyayı sanal dünyayla sorunsuz bir şekilde birleştirecek bu tür şehirlerin geleceğin şehirleri olacağına inanmaktadır. Yönetişim tokenleri, şirketlerin ve şehirlerin yönetimini kolaylaştırabilir, siyasi katılımı teşvik edebilir ve adil bir yönetim sağlayabilir.
Gelecekteki bu projeler, yönetişim tokenleri ile ilgili sorunların üstesinden gelmek için daha iyi çözümler sunabilir. Örneğin bazı DeFi projeleri son zamanlarda genel kodlarının bir parçası olarak balina önleme işlevlerini uygulamaya koymuştur. Bu tür işlevler, bireysel ve kurumsal balinaların, merkeziyetsiz ideale aykırı şekilde token biriktirmelerini önleyecektir. Hesap verebilirlik için de çoğu blok zinciri projesi zincir üstü taahhütlerini kanıtlamak için yollar geliştirmektedir. Yakın zamanda taahhüt kanıtı için daha isabetli algoritmik ölçütler kullanıma sunulacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
“İyi” Yönetişim Tokeni Nedir?
Güvenilir geliştiriciler tarafından bir proje kurulduğunda ve tokenleri teknik dokümanlarındaki token ekonomisine uygun olarak çıkarıldığında, yönetişim tokeni “iyi” olarak kabul edilir.
Yönetişim Tokenlerinin Değeri Var mı?
Evet, vardır. Değerleri, proje tarafından sunulan hizmet veya çözüm gibi unsurlara bağlıdır.
Cardano Yönetişim Tokeni midir?
Hayır, çünkü Cardano, zincir dışı öneri mekanizmasına sahiptir ve token sahipleri tarafından değil de akademik araştırmacılar tarafından yönetilmektedir.
